Triết lý giáo dục không bắt nguồn từ những điều chúng ta nghĩ trong đầu
QĐND - Thứ ba, 27/12/2011 | 21:36 GMT+7

QĐND Online – Cải cách giáo dục hiện nay đang vấp phải nhiều thất bại. Những cải cách đó phải làm đi làm lại nhiều lần mà hiệu quả không cao, gây bức xúc và mất lòng tin trong xã hội. Nhiều nhà giáo, nhà nghiên cứu cho rằng muốn có một nền giáo dục tốt thì phải có một triết lý đúng đắn.

Tuy nhiên, đã có những triết lý đúng đắn, thậm chí rất đúng về mặt học thuật và nhân văn vẫn thất bại khi đưa vào thực tế hiện nay. Phóng viên đã có cuộc trao đổi với TS Ngô Tự Lập, Trưởng bộ môn KHXH – NV và Kinh tế, Khoa Quốc tế, ĐH Quốc gia Hà Nội để phần nào lý giải cho vấn đề này:

TS Ngô Tự Lập cho rằng khủng hoảng GD hiện nay mang tính phát triển

 

Phát triển GD cần hệ thống triết lý

Phóng viên (PV): Nhiều thảo luận bàn về triết lý giáo dục (TLGD) đã cho rằng mọi sai lầm về giáo dục hiện nay đều bắt nguồn từ một TLGD sai. Vậy TLGD là gì, thưa ông?

TS Ngô Tự Lập: TLGD đúng đắn là nền tảng cho một nền GD tốt, điều này không phải bàn cãi. Bộ GD-ĐT cũng ý thức được tầm quan trọng của TLGD, bằng chứng là những cuộc hội thảo về TLGD được tổ chức gần đây, khẳng định: “Phát triển sự nghiệp GD cần dựa trên một hệ thống triết lý”.

Nhưng biến những quan điểm thành triết lý để ngày đêm tâm niệm thực hiện là điều không dễ, không chỉ là chuyện thay đổi câu chữ mà xong.

Theo tôi, TLGD là những nguyên tắc nền tảng cho hoạt động giáo dục. Triết lý đó phải trả lời được hai câu hỏi: chúng ta muốn dạy (hay đào tạo) những con người như thế nào và làm thế nào để đào tạo được những con người chúng ta mong muốn?

Để trả lời hai câu hỏi này, người ta cần xuất phát từ nền tảng triết học về con người, tức là trả lời câu hỏi: “Bản chất con người là gì và mối quan hệ của nó với tự nhiên và xã hội ra sao”. Có thể nói cách trả lời câu hỏi này quyết định sự khác biệt của các nền triết lý giáo dục.

Nếu quan niệm con người sinh ra như tờ giấy trắng thì giáo dục là quá trình viết nên hay tạo ra nhận thức và tính cách. Cũng có người quan niệm con người sinh ra có mặt tốt và mặt xấu, vì vậy chúng ta cần làm những gì để nâng cái hay, giảm cái dở…

PV: Chúng ta đã có và thực hành rất nhiều TLGD khác nhau. Đó đều là những triết lý đúng về việc xây dựng con người. Vậy tại sao nhiều triết lý đã trở nên quan liêu, khô cứng khi đưa vào thực tế và gặp thất bại?

TS Ngô Tự Lập: Nền GD tốt là dạy con người lao động thành con người dân tộc, con người tự do (con người nhân loại); dạy con người hiểu được mình, hiểu người và hiểu vật. Những con người đó làm chủ được bản thân, biết vị trí của mình trong xã hội, trong mối tương quan với người khác, với vũ trụ.

Làm thế nào để đào tạo con người tự do, có kỹ năng lao động và mang bản sắc dân tộc? Câu hỏi này cần nhiều trang sách để bàn, tôi chỉ muốn đề cập đến một số điểm ở chương trình GD phổ thông. Căn cứ vào ba mục đích đào tạo con người, chúng ta phải phân các môn học thành ba nhóm lớn: nhóm thứ nhất mang tính chuyên ngành (hay dạy nghề), nhóm thứ hai dạy về đất nước, nhóm thứ ba dạy về thế giới quan. Liên quan đến việc phân loại này là tương quan giữa các môn học, thời lượng cho từng môn ở các nhóm học sinh và các cấp độ, phương pháp giảng dạy các môn đó.

Chúng ta nên bàn về TLGD hiện nay chứ không phải TLGD muôn đời. Trước đây chúng ta có một TLGD tốt, phù hợp với thời kỳ đào tạo xây dựng con người XHCN. Ngày nay, khi đất nước bước vào nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, đòi hỏi phải có một triết lý khác phù hợp với yêu cầu.

Chúng ta đang lúng túng khi bàn về chất lượng, tiêu chuẩn con người Việt Nam phải đáp ứng mà không biết rõ chất lượng đó, tiêu chuẩn đó dựa trên chất lượng, tiêu chuẩn của Mỹ, Nhật hay của Lào…

Nhìn vào nền giáo dục Mỹ, dân nhập cư rất nhiều, chất lượng giáo dục cũng khác nhau. Họ đã giải quyết vấn đề này trước khi người học bước vào đại học bằng cách thiết kế chương trình 4 năm, trong đó 1/3 chương trình đảm bảo các môn GD tổng quát; ba môn đầu tiên họ dạy người học cách nghĩ, cách nói và viết để chuẩn bị kỹ năng cho học đại học. Nền GD châu Âu lại có cách tiếp cận khác khi họ có nền tảng kỹ năng vốn có… Có thể thấy GD của những nước này đều xuất phát từ thực tế đất nước họ.

Mấu chốt để đi tìm là hãy từ thực trạng của vấn đề, từ thực tiễn chứ không phải từ những điều chúng ta nghĩ trong đầu.

Trung thực trong đánh giá thực trạng GD

PV: Vậy chúng ta nên làm gì với hệ thống giáo dục hiện nay?

TS Ngô Tự Lập: Việc xác định rõ mục đích là bước đầu tiên để chúng ta hình thành và triển khai hoạt động giáo dục. Để đào tạo con người tự do thì trước hết con người đó phải hiểu mình, hiểu người và hiểu sự vật. Hiện nay, một số môn như thể dục, môn học sinh lý người (vệ sinh thân thể, tình dục…) bị coi là “môn phụ”. Sự thiếu hiểu biết về chính cơ thể mình đã dẫn đến nhiều vấn đề nhức nhối của thanh thiếu niên hiện nay. Ở các quốc gia phát triển, chúng ta luôn thấy sân vận động, nhà thể thao, bể bơi… Thay vì chúi mũi suốt ngày vào những bài toán hay văn mẫu, trẻ em được chơi thể thao rất nhiều. Đó là cách nhìn đúng đắn, không thể có tự do trong một cơ thể ốm yếu.

Để học trò hiểu người và hiểu vật, chúng ta phải đề cao môn học về thế giới quan và nhân sinh quan, đặc biệt là triết học. Cách giảng dạy triết học hiện nay mang nặng tính tuyên truyền, áp đặt và phi triết học.

Hiện nay, vì nhiều lý do, các môn Toán, Lý, Hóa, Sinh được coi là những môn chính và được đề cao. Học sinh không chỉ học trên lớp mà còn lao vào học thêm, đây là một sự nhầm lẫn, dẫn đến lãng phí thời gian, tiền bạc và gây quá tải. Trừ những trường hợp học sinh học chuyên sâu để đào tạo thành chuyên gia, những em khác chỉ cần có kiến thức tối thiểu về lĩnh vực này. Với tư cách là người Việt, chúng ta phải làm chủ tiếng Việt để suy tư, viết và nói thành thạo bằng tiếng Việt; tuân thủ phong tục, tập quán người Việt Nam, nắm được lịch sử, địa lý đất nước mình.

Các em học quá nhiều kiến thức thật ra không cần thiết, trong khi lại không đủ thời gian tập trung vào lĩnh vực chuyên sâu hoặc kiến thức cần thiết thực tế hàng ngày. Thực tế hiện nay, học sinh học nhiều mà biết ít, khả năng làm việc còn ít hơn. Nhiều em rất kém về kiến thức pháp luật, ngay cả Luật giao thông.

Chúng ta nên bắt đầu bằng việc trung thực trong việc đánh giá thực trạng, trong cách làm việc, ứng xử với tri thức. Hãy nhìn thẳng vào thực tế!

PV: Việc mang một quan điểm TLGD áp dụng lên toàn bộ hệ thống GD có phải là điều hay?

TS Ngô Tự Lập: TLGD là gốc, nếu có TLGD đúng, chúng ta sẽ biết tổ chức để đào tạo người thầy như thế nào, có cách học khác, có sách giáo khoa hợp lý… Không nên tuyệt đối hóa điều gì, có triết lý chung cho nền GD nhưng áp dụng cho từng cấp học lại ít nhiều thay đổi.

Với những cấp học dưới, việc dạy nhiều quy tắc phải tuân theo trong xã hội để các em có thể học thuộc lòng nhiều hơn cũng không sao; không cần dạy quá nhiều lý thuyết, chủ yếu là rèn luyện kỹ năng tương tác ở tầm thấp.

Còn đối với lứa tuổi đại học, việc tự học, tự rèn luyện được yêu cầu cao hơn.

PV: Những khủng hoảng hiện nay trong GD có phải là điều rất đáng buồn không, thưa ông?

TS Ngô Tự Lập: Sự khủng hoảng của GD hiện nay cũng là một phần thành công của GD bởi trước khi cách mạng thành công, phần lớn dân ta mù chữ. Chúng ta đã làm được một cuộc cách mạng nâng cao dân trí rất vĩ đại. Nhân dân đã không chấp nhận một nền giáo dục như cũ mà yêu cầu có một nền giáo dục tốt hơn đáp ứng kịp thời đòi hỏi của thời kỳ mới…

Khủng hoảng này có phần đáng buồn nhưng cũng có phần đáng mừng, bởi đó là khủng hoảng phát triển.

PV: Xin cảm ơn ông!

Thu Hà (Thực hiện)

Gõ tiếng việt: Off Telex