Ký ức Quảng Trị-Lửa và hoa (Kỳ 2)
QĐND - Chủ nhật, 09/08/2009 | 18:14 GMT+7
Trước giờ thả hoa.

Còn cuối chiều hôm đó, trên dòng sông xuất hiện nhiều cánh hoa dại trôi xuôi, theo luồng về Thành cổ và ra biển. Những cánh hoa đủ loại, từ rừng đại ngàn và dọc hai bờ sông nhập dòng, lướt trôi, tạo nên dòng sông hoa. Đủ sắc màu, kích cỡ, hình dáng, những cánh hoa trải cuộc trường chinh trên sông nước, vẫn tươi thắm sắc màu.

Cảm giác về sự hội tụ của hoa là mừng chiến thắng tràn đầy. Trong số đó, tôi nhận ra được những cánh hoa trắng 5 cánh tròn phớt hồng, như hình ngôi sao cách điệu trong hội họa. Nó đã xuất hiện nhiều trên dòng sông này. Tôi không biết tên nó nhưng có người nói nó là hoa muống mèo, khi nở đủ độ thì tự tách khỏi cuống, gieo mình xuống dòng sông.

Lại nhớ các dịp rằm tháng bảy, làng tôi thường có tục phóng sinh, thả hoa đèn, rải những bông hoa xuống sông, ao hồ lớn để tưởng nhớ các hương hồn đã khuất. Nên chạnh nghĩ có thể trời đất trải hoa trên sông là vì hương hồn các anh chị đã hy sinh. Cứ lẩn thẩn nghĩ, lẩn thẩn nhìn, lẩn thẩn suy tư, thời gian trôi qua thật nhanh. Ánh hoàng hôn đã tắt dần.

Chợt nhớ, tôi lần trong cái túi công tác màu xanh, trang bị của lớp học, còn lại trong lúc xe ô tô kéo pháo bị bom đánh trúng do luôn đeo bên người, lấy ra một cuốn sổ. Cuốn sổ đó ghi những điều riêng tư, nhưng được ép rất nhiều cánh hoa, bông hoa các loại ở nhiều địa phương.

Từ nhỏ, tôi rất thích lưu giữ những cánh lá, bông hoa theo kiểu này. Thói quen ấy theo tôi cả khi vào chiến trường. Từ cánh sim tím ở ven đường đoạn Hà Tĩnh, khi chờ pháo sáng tắt; cánh hoa cúc dại ở bên một bến phà nổi tiếng ở Quảng Bình chờ lượt xe qua; cánh hoa dâm bụt ở một vườn một gia đình dân Cam Lộ, nơi chúng tôi dừng chân, có con nhỏ bị chết vì bom bi; mấy cánh hoa lạ khi cùng anh nuôi vào rừng ở miền tây Cam Lộ tìm rau rừng; cánh hoa rừng không rõ tên ở Cùa, nơi chúng tôi gặp được mấy hộ đồng bào Vân Kiều… tất cả đều đã khô héo, có cánh hoa ngả màu vàng.

Tôi chậm rãi nhặt từng cánh hoa, bông hoa thả xuống sông. Gặp nước, chúng như nở tung ra nhập vào dòng chảy, rồi sẽ trôi khắp các địa danh nổi tiếng dọc Thạch Hãn và ra biển qua Cửa Việt.

Tiếng nói rộ lên đâu đây. Chắc có đơn vị nào đó chuyển quân. Tôi cũng rời bờ sông trong nỗi niềm bâng khuâng. Bao giờ sẽ gặp lại dòng sông này? Tôi tự hỏi mà chưa thể trả lời ngay được nhưng chắc rằng khi gặp lại sẽ là một dòng sông hoa.

Từ Lễ thả hoa đến Bến thả hoa

Cùng trong chiến trường Quảng Trị, vào thời điểm ấy có một người cùng trang tuổi tôi song đã là cựu binh dày dạn trận mạc, lập nhiều chiến công vì đã đi bộ đội khi tròn tuổi 15. Tất nhiên là anh ấy đã phải tìm mọi cách để có thể được nhập ngũ-đó là Lê Bá Dương.

Khi còn ở Quảng Trị, tôi cũng nghe một số nhà báo đàn anh và bạn bè kể sơ qua về anh và khâm phục phẩm chất anh hùng của chiến binh này. Sau này được biết anh cũng trở thành nhà báo.

Bẵng vài chục năm, rất nhiều lần về Quảng Trị, có đợt theo Đại tướng, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Đoàn Khuê vận động bầu cử đại biểu Quốc hội cả tháng trời… cũng không gặp anh. Bởi vì anh cũng chỉ về lại chiến trường này trong những dịp kỷ niệm lớn hoặc ngày 27-7. Nhưng điều tôi khâm phục anh nữa là tình cảm với đồng chí, đồng đội của anh thật sâu nặng, với nhiều cách tưởng nhớ có sức lay động lòng người và tạo thành phong trào quần chúng rộng rãi và sâu sắc. Đó lại là một phẩm chất anh hùng nữa của anh.

Mùa hè năm ngoái, trong chuyến thăm Quảng Trị của Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết, tên anh lại được nhắc đến nhiều. Ấn tượng sâu đậm nhất trong chuyến thăm đó là lễ thả hoa trên sông Thạch Hãn. Chủ tịch nước nhạt nhòa nước mắt ở bến sông, thả vòng hoa tươi thắm sắc đỏ và vàng, trong tiếng trầm hùng của ai đó đọc bài thơ của Lê Bá Dương.

Mọi người nhắc lại rằng người khởi xướng việc thả hoa trên những dòng sông Quảng Trị trong dịp 27-7 là anh. Chuyện rằng năm 1968, nhân chuyến đi dự Hội nghị Dũng sĩ diệt Mỹ, anh đến thăm mẹ của Quế-một người bạn học cùng chiến đấu đã hy sinh trong một trận đánh ở khu vực Gio An, Gio Linh, Quảng Trị. Mẹ dắt ra bờ ao thắp hương vái trời đất rồi ngắt một cành giâm bụt ở bờ giậu thả xuống ao.

Năm 1975 đất nước giải phóng, anh trở lại thăm thì bà đã mất. Người nhà kể lại: Cứ đến ngày giỗ anh Quế, bà lại thắp hương, hái hoa dâm bụt thả xuống ao. Ngay ngày hôm sau-ngày nghỉ phép thứ ba của anh, anh vào Quảng Trị, đó là đợt nghỉ phép ngắn nhất.

Anh về lại những nơi anh cùng đồng đội tham gia các trận đánh, thắp hương và thả những bông hoa cúc dại xuống những chiếc giếng cổ ở Gio An. Từ đó, anh bắt đầu thả hoa trên sông. Năm 1976, là bè hoa đầu tiên thả trên sông Bến Hải, nhiều loại nào hoa tứ quý, hoa mào gà và hoa dại... Sau đó là trên dòng Sông Hiếu, Lai Phước.

Đêm thả hoa trên sông Thạch Hãn, bên Bến thả hoa mới khánh thành.

Ngày 27-7-1978, anh thả hoa trên sông Thạch Hãn, sông Ô Lâu. Đến đây thì việc của anh không còn trong lặng lẽ, âm thầm nữa. Khi anh mua hết hoa ở chợ Triệu Hải, nay là chợ Quảng Trị, vừa chở đi, vừa khóc trên bến sông đã gây sự chú ý của tất cả mọi người. Sau đó, nhiều người bạn là cựu chiến binh Thành cổ rồi nhân dân và chính quyền, tổ chức quần chúng trong vùng cùng tham gia.

Cảm nhận được nghĩa cử đẹp đó, chính quyền, nhân dân thị xã Quảng Trị, huyện Triệu Phong đã nhân thêm nghĩa tình và quê hương Quảng Trị đã tổ chức một lễ hội riêng. Hằng năm cứ vào ngày lễ 27-7, cán bộ và nhân dân hai bờ sông kết những bè chuối, trên bè cắm hương hoa và đèn hoa đăng thả xuống dòng sông để tưởng nhớ hương hồn đồng bào, chiến sĩ đã hy sinh.

Có một sự lan tỏa từ chuyện thả hoa đó. Nghĩa cử thả hoa hình thành một lễ hội văn hóa đậm chất truyền thống cách mạng của dân tộc. Song lại thiếu công trình tương xứng. Chính trong chuyến thăm của Chủ tịch nước đó, nhiều doanh nghiệp đã bày tỏ mong muốn được góp phần xây dựng Quảng trường Tưởng niệm, Nhà hành lễ, Bến thả hoa với tầm vóc là một công trình văn hóa lịch sử có ý nghĩa về chính trị, xã hội, mang đậm tính nhân văn.

Chủ tịch nước và lãnh đạo tỉnh Quảng Trị đã tỏ rõ sự đồng tình, ủng hộ nguyện vọng đó. Bởi vì việc có một đền thờ trên bến sông cùng một quảng trường, tuyến lễ hội nối liền sông Thạch Hãn với Thành cổ được đặt ra như một yêu cầu bức thiết. Công trình sẽ trở thành nơi hội tụ của cán bộ, chiến sĩ, nhân dân mọi miền đất nước về tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh trong cuộc chiến tranh. Thế là các công trình mới được dồn sức xây dựng. Ông Lê Công Vinh, Giám đốc Ban Quản lý công trình, cho biết: Từ ý tưởng đến thi công công trình chỉ có chưa đến 100 ngày. Chúng tôi quyết tâm hoàn thành theo kế hoạch.

Công trình có tổng kinh phí đầu tư 17,8 tỉ đồng do cán bộ, công nhân viên Ngân hàng Thương mại cổ phần Công Thương Việt Nam và Tập đoàn Công nghiệp tàu thủy Việt Nam Vinashin tài trợ. Công trình được khởi công và hoàn thành sau hơn 90 ngày thi công. Công trình gồm Nhà hành lễ có lầu chuông, lầu trống với diện tích mặt sàn 240m2, trong đó Nhà hành lễ có diện tích 80m2 là nơi thắp hương tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh và các anh hùng, liệt sĩ đã hy sinh trên sông Thạch Hãn; lầu chuông, lầu trống có diện tích 60m2, hành lang có diện tích 70m2; nhà Thủy Dinh có diện tích 20m2.

Bến thả hoa rộng 840m2, có thể chứa 300 người tham gia thả hoa. Quảng trường diện tích 10.000m2, có sức chứa 5.000 người và là nơi tổ chức mít tinh, biểu diễn nghệ thuật. Thế rồi công trình cũng hoàn thành theo tiến độ. Tối 26-7-2009, Bến thả hoa đã khánh thành và ngay thời điểm đó đã diễn ra lễ hội thả hoa lớn, đầy ấn tượng.

Cả đoạn sông từ cầu Thạch Hãn về phía biển, rực ánh sáng lửa ấm áp của những ngọn đèn thả trên sông. Từ dọc bờ bắc, dải đèn tạo nên dòng sông mới, hợp lại của những nhấp nháy sáng hàng vạn ngọn lửa tâm linh. Dòng sông lửa đó dịch chuyển dần sang bờ nam và về phía biển. Đây đó là những bè hoa, vòng hoa với những ngọn nến cháy sáng lặng lẽ trôi. Tất cả vẽ nên những đường nét và mảng khối kỳ bí, lung linh trên nền của cụm công trình Bến thả hoa và Nhà hành lễ soi bóng xuống dòng sông. Những con thuyền chở hoa và đèn đi thả, lừng lững in hình trên nền trời và bóng nước, lướt nhẹ trong ánh lửa đèn.

Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy, người từng tham gia giải phóng Quảng Trị và là Chủ tịch Ủy ban quân quản lâm thời khu vực Thành cổ năm 1972, nay chứng kiến lễ thả hoa đã thốt lên: Đêm nay bầu trời Quảng Trị không có ngôi sao nào nhưng trên dòng sông lịch sử có hàng vạn ngôi sao…

Ngắm nhìn cảnh vật mênh mang, không bờ bến, chỉ thấy ánh sáng lửa đèn. Dòng sông chứng nhân của lịch sử mùa hè đỏ lửa năm nào dường như nghẹn lại, từng là dòng sông lửa của chiến công, đang chứng kiến những ngọn lửa tâm linh, trong lễ hội lửa đèn, hoa và nước mắt. Đó là tấm lòng của người hôm nay gửi đến vong linh những chiến sĩ đang nằm dưới sông, bờ sông... Đúng là trời không có sao nhưng dòng sông đầy ắp những ngôi sao nhấp nháy, như kể về chiến công xưa, nghĩa cử nay. Những ngôi sao từ dòng sông soi ánh sáng lên bầu trời.

Nhìn rộng hơn về phía Thành cổ, cụm công trình này tỏa ánh sáng đỏ vàng hòa lẫn nhau, nối với tháp chuông Thành cổ tạo nên điểm nhấn trong quần thể di tích lịch sử ở thị xã Quảng Trị. Ý tưởng đưa đất thiêng Thành cổ-Quảng Trị thành khu di tích lịch sử, công viên văn hóa tưởng niệm đang hình thành rõ nét trong mỗi công trình. Vùng đất thiêng “non Mai, sông Hãn” đang được bồi đắp từng năm, qua từng công trình mới.

Trở lại chuyến thăm của Chủ tịch nước vào năm ngoái, tôi nhớ Chủ tịch nước nghe đọc bài thơ của Lê Bá Dương đã nhẩm theo để ghi nhớ. Song có một băn khoăn của tôi về bài thơ quá nổi tiếng lại có nhiều khác nhau về từ, ngữ. Chưa bao giờ tôi gặp phải cảnh một bài thơ do mấy người đọc để giới thiệu với Chủ tịch nước, mà mỗi người đọc cũng khác nhau. Tôi mong sẽ có dịp gặp tác giả để hỏi rõ ngọn nguồn. Nghe nói anh Lê Bá Dương, tác giả bài thơ đang là phóng viên thường trú của Báo Văn hóa, Văn phòng thường trực miền Trung và Tây Nguyên, trụ sở tại Nha Trang, Khánh Hòa.

(Còn nữa)

Bài và ảnh: VIỆT ÂN

Ký ức Quảng Trị-Lửa và hoa (Kỳ 1)

Gõ tiếng việt: Off Telex