Khắc phục hậu quả bom mìn sau chiến tranh
Nỗi đau và trách nhiệm
QĐND - Thứ tư, 22/02/2012 | 21:23 GMT+7

QĐND - Đã 37 năm sau ngày đất nước thống nhất, hàng trăm nghìn tấn bom, mìn, vật nổ vẫn ẩn chìm trong lòng đất và đã gây tử vong cho hơn 42.000 người, gần 63.000 người khác bị thương, 20% diện tích cả nước vẫn ô nhiễm bởi bom đạn chiến tranh… Cả hệ thống chính trị, các tổ chức phi chính phủ và người dân đã chung tay bằng mọi nỗ lực để rà phá, tiêu hủy bom, mìn còn sót lại nhưng đó vẫn là một “cuộc chiến” vô cùng cam go và dài hơi khi mà có những địa phương như tỉnh Quảng Trị được dự đoán sẽ cần ngót 170 năm nữa để làm sạch đất đai…

Bom vẫn nổ giữa ngày hòa bình

Những ngày đầu Xuân Nhâm Thìn, chúng tôi cùng Bộ đội Công binh đi tìm hiểu thực tế tình hình thực hiện Chương trình 504 (Chương trình quốc gia Khắc phục hậu quả bom mìn sau chiến tranh giai đoạn 2010-2025) của Chính phủ tại các tỉnh miền Trung.

Về thôn Thế Long, xã Tịnh Phong, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi, chúng tôi đến nhà ông Nguyễn Văn Thương (53 tuổi), một nạn nhân của bom, mìn cách đây 34 năm. Năm 1978, cậu học sinh lớp 8 Nguyễn Văn Thương tham gia trồng cây trong lễ phát động của nhà trường đã cuốc phải mìn và từ đó mất đi bàn tay trái kèm một con mắt cùng với vô số mảnh kim loại găm trong người… Theo ông Trần Đức A, Chủ tịch UBND xã Thế Long, đó chỉ là một trong rất nhiều trường hợp nạn nhân của bom, mìn, vật nổ sót lại sau chiến tranh. Bởi toàn xã rộng hơn 2.750ha, trong chiến tranh đã từng có tới 12 đầu mối đơn vị quân sự của Mỹ -ngụy chiếm đóng, cùng với bom đạn rải từ máy bay khiến cho cơ bản diện tích đất của xã đều bị ô nhiễm bởi bom, mìn…

Thiếu tướng Nguyễn Ngọc ân, Chỉ huy trưởng Bộ CHQS tỉnh Quảng Ngãi cho biết: Từ năm 1975 đến năm 2006 toàn tỉnh đã có gần 1.400 người chết và hơn 1.500 người bị thương do tai nạn bom, mìn (bình quân mỗi năm 41 người chết, 50 người bị thương). Gần 40% diện tích tỉnh Quảng Ngãi, tương đương hơn 232.450ha bị ô nhiễm bom mìn, vật nổ, trong đó hơn 97% số xã bị nhiễm bom phá và bom bi là một trong số những chủng loại gây nổ nguy hiểm nhất. Còn tại tỉnh Thừa Thiên -Huế, theo Đại tá Trần Đình Phòng, phụ trách Chỉ huy trưởng Bộ CHQS tỉnh cho biết: Hơn 170.400ha (chiếm 35%) với 97% số xã của tỉnh bị ô nhiễm bom, mìn, vật nổ. Trong đó, tỷ lệ ô nhiễm cao nhất là huyện A Lưới với hơn 64.800ha, chiếm gần ẵ diện tích ô nhiễm toàn tỉnh.

Hướng dẫn và giao nhiệm vụ trước khi rà gỡ bom, mìn tại xã Hương Hòa, huyện Nam Đông, Thừa Thiên -Huế.

Đứng trước tấm bản đồ ném bom của Mỹ ở tỉnh Quảng Trị chúng tôi không khỏi bàng hoàng khi nhận thấy gần như toàn bộ diện tích của tỉnh bị nhấn chìm trong chấm biểu thị bom. Tôi còn nhớ lời một đồng chí lãnh đạo tỉnh đã nói cách đây vài năm rằng: "15cm bề mặt đất trên cùng của Quảng Trị đều được làm lại từ bom, đạn…". Trung tá Lê Mạnh Hùng, Trưởng ban Công binh (Bộ CHQS tỉnh) cho biết: "Trong chiến tranh, Mỹ thiết lập hàng rào điện tử tại Quảng Trị với đủ các loại mìn, pháo, đạn và đã hủy diệt 435/446 ngôi làng (chỉ còn sót lại 11 ngôi làng) trong toàn tỉnh. Trong trận đánh Khe Sanh, Mỹ-ngụy đã thực hiện hơn 8000 chuyến bay, thả hơn 20.000 tấn bom, đạn các loại… Chỉ riêng trong 81 ngày đêm ác liệt giữ Thành cổ Quảng Trị, mỗi ngày mảnh đất bé nhỏ này đã hứng chịu đến 4000 tấn bom và hàng nghìn quả đại bác, đạn pháo. Trong thời gian đó, Mỹ đã ném xuống Quảng Trị 328.000 tấn bom đạn, có sức công phá tương đương 7 lần quả bom nguyên tử được ném xuống thành phố Hi -rô-si-ma của Nhật Bản. 

Theo kết quả điều tra từ năm 1975 đến năm 2010, tỉnh Quảng Trị đã có gần 2.700 người chết, hơn 4.600 người bị thương (chiếm 1,1% dân số tỉnh) do tai nạn bom, mìn, vật nổ và con số này vẫn tiếp tục tăng lên. Trong đó, giai đoạn 5 năm đầu sau chiến tranh (1975-1979) số vụ tai nạn bom, mìn chiếm tới hơn 46% với 3.200 vụ. Tại Quảng Trị, 100% xã phường, thị trấn bị ô nhiễm bom, mìn, vật nổ. Ngay sau khi chiến tranh kết thúc, chính quyền địa phương đã mở chiến dịch tháo gỡ bom, mìn trên toàn tỉnh, huy động tới gần 3000 người tham gia rà phá trên diện tích khoảng 7 triệu mét vuông, tháo gỡ và phá hủy hơn 113.200 quả bom, mìn các loại. 

Điều tra tới năm 2008 vẫn còn gần 400.000/461.300ha bị ô nhiễm bom, mìn, vật nổ, chiếm 84% diện tích toàn tỉnh. Theo Trung tá Lê Mạnh Hùng, nếu tiến hành với tốc độ rà phá như 3 năm gần đây, mỗi năm khoảng 2.300-2.500ha (mỗi héc -ta tốn khoảng 30 triệu đồng) thì tỉnh Quảng Trị cần tới 165 năm và 11.550 tỷ đồng để làm sạch toàn bộ đất đai…

Nỗi đau cơ thể không nguyên vẹn

Trở lại với gia đình ông Nguyễn Văn Thương. Suốt 1/3 thế kỷ qua, ông Thương mang thương tật và cố gắng làm lụng để cùng vợ  nuôi 3  con khôn lớn… Cuộc sống vô cùng vất vả với người nông dân cơ thể không vẹn nguyên và mỗi tháng chỉ có 180.000 đồng tiền trợ cấp cho người tàn tật… 

Cũng tại xã Tịnh Phong, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi, chúng tôi gặp ông Nguyễn Tài (67 tuổi) đang vác cuốc từ ngoài đồng về. Người đàn ông xứ Quảng gần tuổi “xưa nay hiếm” có dáng đi không thẳng được vì một bên là chiếc chân giả gắn tới đầu gối. ông Tài đạp phải mìn tháng 4-1977 khi đang phục vụ đội rà phá bom, mìn tại địa phương. ông kể lại rằng: "Vụ nổ hôm đó khiến 3 người chết, 7 người bị thương, ông vẫn còn may mắn khi chỉ mất một chân và bị một số mảnh đạn găm vào cơ thể…". Sau tai nạn, mặc dù khuyết tật nhưng ông Tài vẫn nỗ lực, vượt lên số phận để làm lụng nuôi 7 người con ăn học, trưởng thành. Bây giờ dù không còn trẻ nhưng ông vẫn ngày ngày đi làm đồng, chăn nuôi bò, heo để có tiền nuôi hai người con đang học đại học và lớp 12… Được sự giúp đỡ của cộng đồng, ông Tài đã vượt lên nhưng nỗi đau trên cơ thể không nguyên vẹn thì vẫn âm ỉ mãi.

Đến thị trấn Krông Kla, huyện Đắc Krông, tỉnh Quảng Trị, chúng tôi tới gia đình anh Hồ Văn Nguyên (dân tộc Vân Kiều), một nạn nhân tử vong cách đây 3 năm vì đi làm rẫy cuốc phải mìn. Anh Nguyên mất đi để lại người vợ và 5 đứa con cùng bố mẹ già 80 tuổi. Gánh nặng gia đình trút cả lên đôi vai chị Hồ Thị Xuân -vợ anh, khi chị phải tần tảo làm đủ mọi việc mà vẫn không đủ tiền trang trải cuộc sống hằng ngày và cho các con tấm áo quần lành lặn…

Trường hợp anh Võ Đức Quốc, 50 tuổi, xóm Phú Hạ, xã Bình Chương, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi thì bị tai nạn bom, mìn khi làm vườn năm 1986. Khi ấy chàng trai trẻ Võ Đức Quốc vừa hoàn thành nghĩa vụ quân sự trở về quê tham gia sản xuất, vụ nổ đã khiến anh cụt chân phải, tay phải, mù mắt phải và bị thần kinh từ đó đến nay. Mấy chục năm qua, anh Quốc sống trong tình trạng không kiểm soát được hành vi để mẹ già và các chị gái phải vất vả trông nom, nuôi dưỡng…

Bộ đội Công binh thuộc Cụm 2, Trung tâm Công nghệ xử lý bom mìn (Bộ tư lệnh Công binh) tiến hành rà mìn tại xã Tịnh Phong, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi

"Giải cứu" những vùng đất chết 

Trung tuần tháng 2-2012, miền Trung bắt đầu nắng gắt, chúng tôi đến thực địa trên các địa bàn tỉnh Quảng Ngãi, Thừa Thiên -Huế, Quảng Trị… và tận mắt chứng kiến Bộ đội Công binh đang căng mắt, căng tai, cẩn trọng, tỉ mỉ từng động tác để soi từng xăng -ti-mét vuông đất rà tìm bom, mìn, vật nổ. Liên tục nhiều năm nay, cả hệ thống chính trị mà chủ lực là Bộ đội Công binh đã tập trung mọi nỗ lực để mau chóng giải cứu những “vùng đất chết”, cho màu xanh trở lại với cuộc sống yên bình, no ấm của nhân dân.      

Giữa cái nắng trưa trên đồi, Trung tá QNCN Doãn Tri Phương, Đội trưởng Đội rà gỡ bom, mìn số 1, Xí nghiệp 319.5 (Tổng công ty 319-Bộ Quốc phòng) tâm sự rằng, anh đã có hơn 15 năm theo cái nghiệp này rồi. Đôi chân anh đã đi qua bao miền đất nước, bàn tay anh đã trực tiếp tháo gỡ hàng nghìn quả bom, đạn… Có những nơi đã rà gỡ xong nhưng chỉ sau một mùa mưa lũ đi qua, đất xói mòn lại để lộ ra hàng chục trái bom tấn và mìn các loại… Thiếu tá Dương Thế Dũng, Phó giám đốc Xí nghiệp 319.5 cho biết: Đơn vị đảm nhiệm nhiệm vụ rà phá bom, mìn giai đoạn 2 (2009-2012) trên địa bàn huyện A Lưới, Nam Đông và các vùng chiến khu của tỉnh Thừa Thiên -Huế với diện tích 8.117ha. Đến nay cơ bản 7.200ha đã được rà phá xong. Tuy nhiên, thời gian tới nhiệm vụ sẽ còn rất nặng nề vì thực trạng bom, mìn ở khắp mọi miền đều phức tạp và khó khăn…

Tại cánh rừng keo đang lên xanh tốt, ông Lê Xuân Dương, một nông dân ở xã Hương Hòa, huyện Nam Đông, Thừa Thiên -Huế phấn khởi nói: “Trước đây phần lớn diện tích đất của tôi (gần 3ha) bỏ hoang vì chưa được làm sạch bom mìn. Gia đình không dám canh tác. Từ đầu năm 2010, Bộ đội Công binh rà phá xong, gia đình trồng cao su và cây keo, dự kiến tới năm 2013 sẽ cho thu hoạch 60 triệu đồng từ cây keo và mỗi héc -ta cao su 60 triệu đồng… Những chỗ đất được làm sạch rồi, bà con có thể yên tâm canh tác”.

Hơn 30 năm qua, Chính phủ, Bộ Quốc phòng cùng nhiều tổ chức quốc tế và nhân dân đã tham gia tích cực khắc phục hậu quả bom mìn, vật nổ. Nhưng thực tế số lượng bom đạn còn sót lại sau chiến tranh là hàng trăm nghìn tấn, nằm rải rác trên mọi địa hình ở tất cả các tỉnh, thành phố của cả nước. Diện tích ô nhiễm bom mìn lên đến 66.000km2, trong đó có tới 43.000km2 phải bỏ hoang do ô nhiễm nặng. Phần diện tích đất đai được làm sạch chỉ là một phần rất nhỏ. Các chuyên gia cho rằng, với nguồn lực hiện có, Việt Nam phải mất hàng trăm năm nữa và tiêu tốn khoảng 10 tỷ USD mới có thể dọn sạch bom, mìn, vật liệu nổ còn sót lại sau chiến tranh. Thực tiễn đang đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt, đầu tư mạnh mẽ hơn nữa của Chính phủ, sự chung tay của mọi tổ chức, cá nhân cả trong và ngoài nước. Nhưng trước hết là nâng cao nhận thức của mỗi người dân để bảo vệ bản thân và gia đình, hạn chế tối đa những tổn thất do bom, mìn còn sót lại sau chiến tranh…

Bài và ảnh: Hoàng Trường Giang

Gõ tiếng việt: Off Telex