Gửi về quan họ
QĐND - Thứ sáu, 10/02/2012 | 20:19 GMT+7

QĐND - Ngày Mồng Một Tết Nguyên đán Nhâm Thìn vừa qua, Nghệ sĩ ưu tú Khánh Hạ gọi điện vào TP Hồ Chí Minh chúc Tết và nói rằng: “Hội Lim năm nay có nhiều nét mới với sự tham gia của nhiều liền anh, liền chị trẻ. Chú về sẽ tha hồ mà gặp gỡ, giao lưu, làm quen, để tạo cảm hứng viết được nhiều bài hay và ấn tượng hơn đấy”. Lời mời của một liền chị đã hơn 50 năm hát quan họ, có công đào tạo ra nhiều thế hệ hát quan họ của miền Kinh Bắc cứ thôi thúc tôi nhớ về cội nguồn của mình. Và bao kỷ niệm của những ngày Hội Lim Xuân Canh Dần 2010 lại hiện lên trong tâm trí tôi, bổi hổi và khắc khoải…

Ca sĩ Minh Thùy giao duyên trong một canh hát quan họ.

Cụ ông tôi vốn quê gốc ở thôn Nội Doi, xã Phù Chẩn, huyện Từ Sơn. Vào những năm cuối thế kỷ 19, cụ về vùng Tẩy Giang, nay là xã Lý Thường Kiệt, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên làm quan rồi lấy vợ và ở rể luôn trên quê hương Bãi Sậy. Trong số hàng trăm con cháu trong họ ở quê Bắc Ninh và ở Hưng Yên, chỉ có mỗi mình tôi hát được nhiều bài quan họ. Mà hát ở được “vang – rền – nền – nẩy” đàng hoàng, chứ không phải chỉ thuộc bài và hát theo làn điệu. Kể từ khi biết hát quan họ, tôi hay về quê tổ chơi. Rồi những năm tháng học ở Phân viện II (Học viện Chính trị quân sự) nay là Đại học Chính trị tại TP Bắc Ninh, tôi lại càng có thời gian đi học hát quan họ nhiều hơn. “Mưa dầm, thấm sâu”, những câu ca da diết, vấn vương đã níu kéo tôi trở về với “bờ tre, bến nước, sân đình” và những ngày trẩy hội. Hội Lim Xuân Canh Dần khi về Phù Chẩn, ông họ của tôi nói “Trẻ con quê mình bây giờ tập hát quan họ từ lúc 4, 5 tuổi đấy. Đến khi chúng nó lớn 12, 13 tuổi là có thể đối đáp được rồi”. Ông tôi còn cười đùa: “Muốn yêu được một liền chị quan họ có duyên, phải thuộc ít nhất 6 câu quan họ cổ đấy. Như cháu thuộc nhiều như thế thì có thể yêu được vài cô rồi”. Tôi quen khá nhiều với các liền anh, liền chị trong Đoàn Dân ca quan họ Bắc Ninh và một số tốp hát khác. Vào ngày Hội Lim, họ thường hòa vào các làng hát hay chèo thuyền trên hồ giao duyên để phục vụ cho du khách gần xa.

Ngày Hội Lim, tôi theo họ hàng lên đồi Lim để nghe hát. Chao ơi! Các ngả đường đến đây đều chật cứng xe cộ và người đi xem hội. Nếu không có tấm thẻ nhà báo, chắc xe của chúng tôi phải đỗ cách xa nơi tổ chức lễ hội hơn 2 cây số. Mới bước vào khu vực đồi Lim, tôi đã cảm thấy ngất ngây như người đang say men tình vì những câu ca, giọng hát. Quan họ chỉ dùng những từ: Duyên tình ơi, bạn tình ơi, má hồng ơi, đôi người ơi, lúng liếng là lúng liếng ơi, quan họ người ơi, tính toán làm chi, buông áo em ra, người ơi nay có thấu… mà làm cho những ngày xuân trở nên sóng sánh, chòng chành và ngẩn ngơ vô cùng. Những câu hát mà “Bạn không thấy bạn - Tình không thấy tình” tạo ra một thứ tình yêu được truyền từ đời này, qua đời khác, lúc nào cũng khắc khoải, cũng đợi chờ, ngóng trông.

Bồng bềnh quan họ.

Ngày trước, tôi nghe các cụ lớn tuổi kể: Quan họ là tiếng hát nhà quan kết bạn với nhau. Có người lại nói: Quan họ là tiếng hát của quan viên hai họ. Nhưng cũng có một tích chuyện cho rằng, ngày xưa một cô gái trẻ cắt cỏ trên núi Chè hát câu “Tay cầm bán nguyệt xênh xang/ Bao nhiêu thước cỏ hai hàng tay ta”. Khi chúa Trịnh Sâm đi du xuân qua, thấy cô thôn nữ xinh đẹp, hát đắm say đã phải dừng ngựa lắng nghe. Qua sự việc này, người dân nói tiếng hát hay đến nỗi “Quan” cũng phải “họ” lại nên gọi là tiếng hát quan họ. Gần đây, tiến sĩ sử học Trần Đình Luyện, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa-Thông tin tỉnh Bắc Ninh giải thích: “Quan họ tức là: Nói cái nỗi mà ta yêu nhau, yêu nhau nhưng chẳng lấy được nhau…”. Nếu ngày xưa, những liền anh, liền chị hát quan họ mà lấy nhau, thì không thể có được những câu hát da diết nhớ thương, tình tứ, sâu thẳm đến tận tim gan con người để truyền lại cho hôm nay.

Cách đây cũng chừng mười năm, tôi có dịp về quê ăn Tết. Cái Tết ngập tràn những câu quan họ, những miếng trầu têm cánh phượng và những cái nhìn đong đưa, lúng liếng. Những nét xuân quan họ làm cho đất trời như mở rộng thêm ra, con người tươi trẻ hơn và lòng người quấn quýt với nhau hơn. Hội Lim Xuân Canh Dần cũng vậy. Tôi đi từ lán quan họ này đến lán quan họ khác, nhìn liền chị nào cũng cảm thấy quen quen, ngờ ngợ như đã bén duyên từ lâu lắm rồi. Những lời ca, tiếng hát, cùng những ánh mắt lúng liếng, đong đưa, những gương mặt thẹn thùng sau vành nón ba tầm cứ như những cánh tay tiên níu kéo tôi liêu xiêu trong không gian quan họ. Và cả những liền anh, liền chị chèo thuyền ở giữa hồ nữa, trong đó có những người tôi rất thân quen như ca sĩ Minh Thùy, Minh Thành, Quang Luyến, Trung Kiên, Thanh Hiền... mà câu hát của họ khiến ai cũng cảm giác như nước tràn cả lên bờ, còn chim đang bay lại nhào xuống mặt sóng. Trong cảm giác lâng lâng, chơi vơi, những câu hát của bài “Tìm em trong chiều Hội Lim” lại càng làm cho tôi muốn đi ngắm, đi tìm những liền chị quan họ: “Bâng khuâng trong gió, ai bâng khuâng ai đứng trong gió lạnh chiều Hội Lim, để mãi đi tìm… Em ở đâu? Để anh mãi đi tìm… Tìm trong bao lời nói một tiếng nói ân tình, tìm trong bao giọng hát, điệu hát cây trúc xinh. Cây đu chao lệch trời, gió thổi bời tóc rối, chiều xuống đầy đầy núi, anh mải mãi đi tìm…”. 

Hội Lim là như vậy đó. Tôi tự hào về miền quê Kinh Bắc, nơi có nhiều hội làng nhất của Việt Nam. Ngày xuân gặp nhau thì hát “Khách đến chơi nhà”, xa nhau lại “giã bạn” ngân nga đất trời. Chính vì thế, khi xa Bắc Ninh gần 2000 cây số, tôi vẫn nghe văng vẳng trên mùa xuân TP Hồ Chí Minh câu hát: “Người về em vẫn trông theo/ Trông nước, nước chảy, trông bèo, bèo trôi/ Người về em dặn tái hồi/ Yêu em xin chớ đứng ngồi với ai”.

Bài và ảnh: Lê Phi Hùng

Gõ tiếng việt: Off Telex