Rồng Việt trên cổ vật
QĐND - Thứ tư, 15/02/2012 | 10:35 GMT+7

QĐND - Hơn 60 hiện vật trang trí hình rồng trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có niên đại từ Văn hóa Đông Sơn (khoảng thế kỷ VII trước Công nguyên đến thế kỷ I, II sau Công nguyên) đến đầu thế kỷ XX, trong những ngày đầu Xuân Nhâm Thìn đã tạo cơ hội cho khách tham quan thấy được công sức lao động, trình độ chế tác cũng như tư duy thẩm mỹ của người Việt xưa. 

Ông Nguyễn Văn Cường - Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết, hình tượng rồng có trong hàng nghìn hiện vật với nhiều chất liệu đá, gốm, đồng, bạc, vàng… đang được Bảo tàng sưu tầm, gìn giữ và nghiên cứu. Con số hơn 60 hiện vật được chọn để trưng bày chuyên đề “Rồng trên cổ vật” mừng Xuân Nhâm Thìn là không nhiều, tuy nhiên các cán bộ nghiên cứu của bảo tàng cố gắng chọn hiện vật đại diện cho từng thời kỳ lịch sử, bởi không gian của khu trưng bày nhỏ, và hầu hết hiện vật thuộc loại quý hiếm. 

Ấn Khâm văn chi tỷ Minh Mệnh năm thứ 8. Ảnh: Quốc Bình

Trong số 12 con giáp, rồng là con vật thần thoại, có vị trí đặc biệt trong văn hóa, tín ngưỡng của dân tộc Việt Nam, là biểu tượng linh thiêng liên quan đến truyền thuyết “Con Rồng cháu Tiên”. Hình tượng rồng Việt Nam được định hình cùng với quá trình hình thành nhà nước sơ khai. Thời Hùng Vương với đặc thù cư dân nông nghiệp ven các con sông lớn, “rồng” được hình dung qua con vật thân dài có vảy như cá sấu còn gọi là “giao long”. Đại diện cho thời kỳ này là chiếc rìu đá thời Đông Sơn cách nay khoảng 2000 - 2.500 năm, hình rồng được thể hiện là đôi giao long. Bà Lê Thị Tuyết-người phụ trách sưu tầm, trưng bày triển lãm lần này khẳng định, hình tượng rồng trên các cổ vật có niên đại sớm thường rất ít gặp. Đây có thể coi là những hiện vật quý hiếm có trang trí hình rồng. Thời kỳ này, hình tượng rồng được thể hiện mềm mại, ở một vài hiện vật khác như gương, kiếm… hình tượng rồng được chuyển thành thân thú như hổ, sói đề cao uy quyền của giai cấp thống trị.

Họa tiết rồng thời Lý có đặc trưng mình trơn, thân uốn cong nhiều vòng uyển chuyển, mềm mại và nhỏ dần về phía đuôi. Thời kỳ này, hình tượng rồng Việt Nam thể hiện rõ nét hơn, tượng trưng cho quyền uy tối thượng của các đấng Thiên tử, là linh vật của vua chúa nên gắn với đời sống hoàng tộc. Người xem cũng khám phá ra nhiều họa tiết rồng trang trí của thời kỳ này trong các công trình kiến trúc bằng đất nung hay gốm men, gạch xây tháp, rồng trang trí trên đô cửa bằng đá niên đại năm 1057, lấy từ chùa Phật Tích (Tiên Du, Bắc Ninh). 

Quai rồng trên chuông Vân Bản thời Trần. Ảnh: Quốc Bình

Hiện vật thời Lê-Trần, xuất hiện với số lượng không nhiều tại triển lãm nhưng mang đặc trưng riêng. Rồng thời Trần uy nghi đường bệ, nổi bật là chiếc chuông chùa Vân Bản (Đồ Sơn, Hải Phòng) cũng là một hiện vật đáng lưu tâm trong chuyên đề này. Những hoa văn hình rồng được khắc trên chuông thể hiện trình độ chế tác tinh xảo. Chuông Vân Bản được phát hiện năm 1958, tại biển Đồ Sơn, Hải Phòng khi mắc vào lưới cá của một thuyền chài.

Thời Lê, rồng thể hiện trong nhiều tư thế: Rồng tượng trưng cho quyền uy với thân rồng lượn hai khúc lớn, chân có năm móng sắc nhọn, quắp lại dữ tợn. Hiện vật trang trí trên bàn đạp yên ngựa với chất liệu đồng, hoặc rồng trang trí trong công trình kiến trúc với chất liệu đá.

Ấm trà, hộp đựng trà, kim chỉ, chụp tóc của hoàng hậu, cho đến ấn vua thời Nguyễn đều lấy hình rồng trang trí. Rồng thời Nguyễn trở lại vẻ uy nghi, tượng trưng cho sức mạnh vương quyền, được thể hiện dưới nhiều tư thế: Ẩn mình trong đám mây, ngậm chữ Thọ, rồng chầu Mặt trời, chầu hoa cúc, chầu chữ Thọ… Trong tổng số hơn 60 hiện vật, có tới 1/3 hiện vật thời Nguyễn, rồng được chế tác trên nhiều chất liệu như: Gốm, đồng, bạc, giấy (sắc phong thần),… đặc biệt là chất liệu vàng như: Ấn, ấm, hộp đựng trầu, tượng rồng, kim sách (sách bằng vàng) trang trí rồng, mây thời Vua Tự Đức. Nổi bật là ấn Khâm văn chi tỷ thời Vua Minh Mệnh năm thứ 8; ấn Sắc mệnh chi bảo cũng năm Minh Mệnh thứ 8…

Ông Nguyễn Văn Cường cũng cho biết, hiện cán bộ, nhà nghiên cứu văn hóa đang tiến hành các bước phân loại hiện vật có hình rồng theo từng giai đoạn cụ thể. Tiến tới in sách, làm đĩa hình nhằm mục đích lưu giữ hình ảnh cũng như phân tích, ý nghĩa của hình rồng theo từng giai đoạn lịch sử của dân tộc. Trong tương lai không xa, khi trụ sở mới của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đi vào hoạt động (dự kiến sẽ khởi công xây dựng năm 2012 tại Xuân Đỉnh, Từ Liêm, Hà Nội), một không gian rộng sẽ dành cho việc trưng bày các hiện vật có hình tượng rồng, qua đó giúp công chúng hiểu và trân trọng di sản dân tộc.

Hà Vương

Gõ tiếng việt: Off Telex